คำนำผู้ตรวจทาน — เชคซามี อัล-สะลามะฮ์

แท้จริงการสรรเสริญทั้งมวลเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์ เราขอสรรเสริญพระองค์ ขอความช่วยเหลือจากพระองค์ และขออภัยโทษต่อพระองค์ และขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์ให้พ้นจากความชั่วแห่งตัวเราเอง และจากความชั่วแห่งการงานของเรา · ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงชี้นำ ย่อมไม่มีผู้ใดทำให้เขาหลงได้ และผู้ใดที่พระองค์ทรงปล่อยให้หลง ก็ไม่มีผู้ใดชี้นำเขาได้

ข้าพเจ้าขอปฏิญาณว่า ไม่มีพระเจ้าอื่นใดที่ควรค่าแก่การเคารพภักดีนอกจากอัลลอฮ์เพียงพระองค์เดียว ไม่มีภาคีใดแก่พระองค์ และขอปฏิญาณว่ามุหัมมัดคือบ่าวและศาสนทูตของพระองค์

“โอ้บรรดาผู้ศรัทธา จงยำเกรงอัลลอฮ์ให้สมกับการยำเกรงอย่างแท้จริง และพวกเจ้าจงอย่าตายเว้นแต่ในสภาพที่พวกเจ้าเป็นมุสลิม” — อาลิอิมรอน 3:102

“โอ้มนุษยชาติ จงยำเกรงพระผู้อภิบาลของพวกเจ้า ผู้ทรงบังเกิดพวกเจ้ามาจากชีวิตหนึ่ง และทรงบังเกิดคู่ครองของเขาจากชีวิตนั้น และทรงให้บุรุษและสตรีมากมายแพร่ออกจากทั้งสอง…” — อันนิสาอ์ 4:1

“โอ้บรรดาผู้ศรัทธา จงยำเกรงอัลลอฮ์และจงกล่าววาจาที่เที่ยงตรง พระองค์จะทรงปรับปรุงการงานของพวกเจ้าให้ดีขึ้น และจะทรงอภัยความผิดบาปของพวกเจ้า…” — อัลอะห์ซาบ 33:70–71

อัมมาบะอ์ดุ (ความต่อไปนี้):

นี่คือตำรา “ตัฟซีรุลกุรอานิลอะซีม” (การอธิบายอัลกุรอานอันยิ่งใหญ่) ของอิมามผู้ทรงความรู้แตกฉาน นักอธิบายอัลกุรอาน นักประวัติศาสตร์ ผู้เป็นหลักฐานอ้างอิง อัลหาฟิซ อิสมาอีล บิน อุมัร บิน เฎาอ์ บิน กะษีร อัลกุเราะชี อัชชาฟิอี (เราะหิมะฮุลลอฮ์) — ข้าพเจ้าขอนำเสนอแก่ผู้อ่านภาษาอาหรับและโลกอิสลาม หลังจากผ่านไปเกือบหนึ่งศตวรรษนับจากการพิมพ์ครั้งแรก ซึ่งในช่วงนั้นเอกลักษณ์และคุณสมบัติเฉพาะของตำราเกือบถูกลบเลือนหายไป อันเนื่องจากความมักง่ายของผู้คัดลอก และการแสวงหาผลประโยชน์ของพ่อค้าหนังสือบางส่วน

ข้าพเจ้านำเสนอมันหลังจากได้แบกรับภาระอันหนักหน่วงในการชำระตรวจทาน (ตะห์กีก) การสอบทานความถูกต้องของตัวบท การตรวจสอบสายรายงานหะดิษ (ตัครีจญ์) และการเขียนเชิงอรรถอธิบาย ในรูปแบบที่ช่วยให้ตักตวงประโยชน์ได้ง่ายขึ้น และสนองความปรารถนาของชาววิชาการที่ใฝ่ฝันมานานว่าตำรานี้จะได้รับการตีพิมพ์เชิงวิชาการที่น่าเชื่อถือ ปราศจากการบิดเบือน การตกหล่น และการสะกดผิด

ตัฟซีรของอิบนุกะษีร (เราะหิมะฮุลลอฮ์) เป็นหนึ่งในตำราตัฟซีรที่ยิ่งใหญ่และทรงเกียรติที่สุด ผู้แต่งได้อุทิศช่วงชีวิตอันยาวนานทบทวนเนื้อหาครั้งแล้วครั้งเล่า · ตำราได้รวบรวมตัวบทหะดิษและอาษัร (คำรายงาน) จำนวนมากจากหลายแหล่ง จนแทบครอบคลุมมุสนัดของอิมามอะห์มัดไว้เกือบทั้งหมด อีกทั้งยังคัดจากแหล่งอ้างอิงโบราณที่ไม่หลงเหลือในโลกต้นฉบับลายมือแล้ว เช่น ตัฟซีรของอบูบักร บิน มัรดูยะฮ์ · อับด์ บิน หุมัยด์ · อิบนุลมุนซิร และอื่น ๆ อีกมากมาย · อัสสุยูฏีกล่าวว่า “ไม่มีผู้ใดแต่งตำราในทำนองนี้มาก่อนเลย”

ระเบียบวิธีที่อิบนุกะษีรยึดถือคือ ระบุอายะฮ์ → บอกความหมายโดยรวม → แล้วนำเสนอตัฟซีรจากอัลกุรอาน จากสุนนะฮ์ จากคำของเศาะหาบะฮ์และตาบิอีน · บางครั้งท่านจะยกทุกประเด็นและข้อชี้ขาด (หุก่ม) ที่เกี่ยวข้องกับอายะฮ์นั้น พร้อมระดมหลักฐานจากคัมภีร์ของอัลลอฮ์และสุนนะฮ์ อธิบายทัศนะของมัซฮับนิติศาสตร์ต่าง ๆ หลักฐานของแต่ละมัซฮับ และให้น้ำหนัก (ตัรญีห์) ระหว่างทัศนะเหล่านั้น

และอิบนุกะษีรได้ชี้แจงระเบียบวิธีของท่านไว้ในคำนำตัฟซีรของท่านเองว่า:

“หากมีผู้ถามว่า ‘แนวทางการตัฟซีรวิธีใดดีที่สุด?’ คำตอบคือ แนวทางที่ถูกต้องที่สุดคือการอธิบายอัลกุรอานด้วยอัลกุรอาน เพราะสิ่งที่กล่าวไว้อย่างย่อในที่หนึ่ง จะถูกขยายความและอธิบายในอีกที่หนึ่ง หากไม่พบ ก็จงยึดสุนนะฮ์ เพราะสุนนะฮ์คือตัวอธิบายและชี้แจงอัลกุรอาน และเมื่อใดที่เราไม่พบตัฟซีรทั้งในอัลกุรอานและสุนนะฮ์ เราจะกลับไปหาคำของบรรดาเศาะหาบะฮ์ เพราะพวกเขารู้ดียิ่งในเรื่องนี้ ด้วยได้ประจักษ์บริบทและเหตุการณ์แวดล้อม อีกทั้งมีความเข้าใจที่สมบูรณ์ ความรู้ที่ถูกต้อง และการงานที่ดีงาม โดยเฉพาะบรรดาอิมามทั้งสี่ เคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม และอับดุลลอฮ์ บิน มัสอูด (เราะฎิยัลลอฮุอันฮุม) · และเมื่อไม่พบจากเศาะหาบะฮ์ อิมามจำนวนมากจะกลับไปหาคำของบรรดาตาบิอีน”

ตำราตัฟซีรเล่มนี้ได้รับการตีพิมพ์ครั้งแรก ณ โรงพิมพ์อัลอะมีรียะฮ์ (อียิปต์) ระหว่างปี ฮ.ศ. 1300–1302 โดยพิมพ์ไว้ที่ขอบหน้า (ฮามิช) ของตัฟซีร “ฟัตหุลบายาน” ของศิดดีก หะซัน คาน · ต่อมาเชคเราะชีด ริฎอ (เราะหิมะฮุลลอฮ์) ได้จัดพิมพ์ควบคู่กับตัฟซีรของอัลบะเฆาะวี รวม 9 เล่ม ภายใต้พระบรมราชโองการของกษัตริย์อับดุลอะซีซ บิน อับดุรเราะห์มาน อาลสะอูด (เราะหิมะฮุลลอฮ์) ระหว่างปี ฮ.ศ. 1343–1347 ซึ่งท่านได้ทุ่มเทตรวจสอบอย่างสุดความสามารถ แต่ก็ยังมีข้อผิดพลาดตกหล่นอยู่มาก

หลังจากนั้น โรงพิมพ์ต่าง ๆ ได้นำไปพิมพ์ซ้ำเชิงพาณิชย์โดยไม่มีการตรวจสอบชำระตัวบท เพียงลอกจากฉบับ “อัลมะนาร” พร้อมข้อผิดพลาดเดิม แล้วยังเพิ่มข้อผิดพลาดใหม่เข้าไปอีก · จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่ตำรานี้จะต้องได้รับการจัดพิมพ์ใหม่เชิงวิชาการ โดยกลับไปหาสำเนาลายมือโบราณ (มัคฏูฏาต) และแหล่งหะดิษดั้งเดิม รวมถึงคลังตำราประวัตินักรายงาน เพื่อแก้รายชื่อในสายรายงานที่พิมพ์ผิดเพี้ยน

กระทั่งปี ฮ.ศ. 1390 ได้มีฉบับใหม่จาก “ดารอัชชะอ์บ์” โดยคณะผู้ตรวจทาน คือ อับดุลอะซีซ ฆุนัยม์ · มุหัมมัด อะห์มัด อาชูร · และมุหัมมัด อิบรอฮีม อัลบันนา · ทว่าคณะนี้พึ่งพา “สำเนาอัลอัซฮัร” เป็นหลัก ซึ่งแม้เก่าแก่และดี แต่เมื่อเทียบกับสำเนาอื่นกลับพบว่ามีส่วนข้อความขาดหาย (สักฏ์) และตัวอักษรเพี้ยนคำ (ตัศหีฟ) อยู่เป็นจำนวนมาก

ดร.อิสมาอีล อับดุลอาล ได้ติดตามตรวจสอบฉบับดังกล่าวในวิทยานิพนธ์ของท่านหัวข้อ “อิบนุกะษีรและระเบียบวิธีของท่านในการตัฟซีร” โดยสรุปว่า ผู้ที่จะปวารณาตนชำระตัฟซีรอิบนุกะษีรให้เป็นงานวิชาการที่แม่นยำและปลอดจากข้อตำหนิ ต้องไม่พึ่งสำเนาลายมือเพียงฉบับเดียว แต่จำเป็นต้องรวบรวมสำเนาลายมือและฉบับพิมพ์ทั้งหมดมาเทียบเคียงกัน พร้อมบันทึกระบุส่วนที่เพิ่ม ส่วนที่ขาด ส่วนที่ถูกบิดเบือน และส่วนที่สะกดผิดไว้

เชคซามีกล่าวว่า: ตั้งแต่เมื่อห้าปีก่อน ข้าพเจ้าได้เริ่มลงมือทำโครงการชำระตรวจทานตำรานี้ ด้วยการตามหารวบรวมสำเนาลายมือโบราณ ตรวจสอบยืนยันความถูกต้องของตัวบท และซ่อมแซมส่วนที่เพี้ยนคำและตกหล่นในฉบับพิมพ์อดีต จนกระทั่งตำราสำเร็จออกมาในรูปโฉมที่ข้าพเจ้าเชื่อมั่นว่าใกล้เคียงที่สุดกับเจตนารมณ์ของผู้แต่ง (เราะหิมะฮุลลอฮ์)

ข้าพเจ้าได้อุทิศพละกำลัง หยาดเหงื่อ ทรัพย์สินส่วนตัว และเวลาที่มีทั้งหมดไปกับตำรานี้ · มีค่ำคืนมากมายที่ข้าพเจ้าต้องโต้รุ่งไปกับการแก้ประโยคที่พิมพ์เพี้ยน หรือซ่อมคำที่สะกดผิด · ข้าพเจ้ากล่าวเช่นนี้เพื่อเป็นคำขออภัยต่อผู้รู้หรือผู้อ่านท่านใดที่อาจพบข้อบกพร่อง เพราะงานใหญ่เช่นนี้ย่อมหลีกเลี่ยงข้อผิดพลาดได้ยาก · อิมามอัลมุซะนี (เราะหิมะฮุลลอฮ์) ได้กล่าวสัจจะไว้ว่า “หากตำราเล่มหนึ่งถูกตรวจทานถึงเจ็ดสิบครั้ง ก็ยังคงพบข้อผิดพลาดอยู่ดี อัลลอฮ์ทรงปฏิเสธที่จะให้สิ่งใดถูกต้องสมบูรณ์นอกจากคัมภีร์ของพระองค์เท่านั้น” · ดังนั้นข้าพเจ้าจึงหวังให้ชาววิชาการส่งข้อสังเกตและคำแนะนำมายังข้าพเจ้า เพื่อนำไปปรับปรุงในการพิมพ์ครั้งต่อไป อินชาอัลลอฮ์

ข้าพเจ้าขอกราบขอบพระคุณบิดามารดาทั้งสองผู้มีพระคุณอบรมเลี้ยงดูและปลูกฝังความรักในวิชาความรู้ (พร้อมดุอาอ์ “ร็อบบิ ฆฟิรลี วะลิวาลิดัยยะ…” — นูห์ 71:28) · และขอขอบพระคุณอาจารย์สะอด์ บิน ศอลิฮ์ อัฏเฏาะวีล และอาจารย์ศอลิฮ์ อัลหัจญี รวมถึงพี่น้องทุกท่านที่ช่วยเหลือหรือให้กำลังใจ · ข้าพเจ้าวิงวอนต่ออัลลอฮ์ให้ตำรานี้เกิดประโยชน์แก่ทุกคน ทรงทำให้เป็นงานบริสุทธิ์เพื่อพระพักตร์อันทรงเกียรติของพระองค์ และเป็นหนึ่งในสามประการที่ผลบุญไม่ขาดสายแม้เจ้าของจะจากไปแล้ว

เขียนโดย: ซามี บิน มุหัมมัด บิน อับดุรเราะห์มาน บิน สะลามะฮ์ · กรุงริยาด · วันที่ 5 ญุมาดัลอูลา ฮ.ศ. 1417

ท่านคือ อิมาม · อัลหาฟิซ (นักท่องจำหะดิษขั้นสูง) · มุหัดดิษ (ปราชญ์หะดิษ) · นักประวัติศาสตร์ · เสาหลักแห่งศาสนา (อิมาดุดดีน) อบุลฟิดาอ์ อิสมาอีล บิน อุมัร บิน กะษีร บิน เฎาอ์ บิน ดิรอ์ อัลกุเราะชี อัดดิมัชกี อัชชาฟิอี

ท่านเกิด ณ หมู่บ้าน “มัจญ์ดัล” ซึ่งเป็นเขตหนึ่งของเมืองบุศรอ อันเป็นบ้านเกิดของมารดาท่าน · ท่านเกิดในปี ฮ.ศ. 700 หรือหลังจากนั้นเพียงเล็กน้อย

อิบนุกะษีรเติบโตขึ้นในบ้านเรือนแห่งวิชาความรู้และศาสนา · บิดาของท่านคือ อุมัร บิน หัฟศ์ บิน กะษีร ผู้ศึกษาวิชามาจากอิมามอันนะวะวีและอัลฟะซารี อีกทั้งยังเป็นเคาะฏีบ (ผู้แสดงธรรม) ประจำหมู่บ้าน · บิดาเสียชีวิตขณะที่ท่านอิบนุกะษีรมีอายุเพียงราว 3 ขวบ · หลังจากนั้นครอบครัวได้ย้ายถิ่นฐานเข้าสู่เมืองดิมัชก์ (ดามัสกัส) ในปี ฮ.ศ. 707 โดยมีพี่ชายคือ อับดุลวะฮ์ฮาบ เข้ามารับหน้าที่ดูแลครอบครัวแทนบิดา ซึ่งท่านอิบนุกะษีรได้กล่าวถึงพี่ชายไว้ในตำราประวัติศาสตร์ของท่านว่า:

“เขาเป็นเสมือนพี่ชายแท้ ๆ และเป็นผู้อยู่เคียงข้างเราด้วยความอ่อนโยนและเมตตา ท่านมีชีวิตอยู่ยาวนานจนเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 750 · ข้าพเจ้าได้ศึกษาเล่าเรียนภายใต้การดูแลของท่าน ซึ่งอัลลอฮ์ทรงทำให้สิ่งที่ยากลำบากกลับกลายเป็นง่ายดาย”

เชคซามีระบุรายนามคณาจารย์หลักที่อิบนุกะษีรได้ร่ำเรียนวิชามา รวม 30 ท่าน ดังนี้:

1. เชคุลอิสลาม อบุลอับบาส อะห์มัด บิน ตัยมียะฮ์
2. อัลหาฟิซ อบุลหัจญาจ ยูสุฟ อัลมิซซี
3. อัลหาฟิซ อบูอับดุลลอฮ์ มุหัมมัด บิน อะห์มัด อัซซะฮะบี
4. เชคอบุลอับบาส อะห์มัด อัลหัจญาร (รู้จักในนาม “อิบนุชชิฮ์นะฮ์”)
5. เชคอบูอิสหาก อิบรอฮีม อัลฟะซารี
6. อัลหาฟิซ กะมาลุดดีน อับดุลวะฮ์ฮาบ (รู้จักในนาม “อิบนุกอฎีชุฮ์บะฮ์”)
7. อิมามกะมาลุดดีน อบุลมะอาลี มุหัมมัด บิน อัซซัมละกานี
8. อิมามมุฮ์ยิดดีน อบูซะกะรียา ยะห์ยา อัชชัยบานี
9. อิมามอะละมุดดีน มุหัมมัด อัลกอซิม อัลบิรซาลี
10. เชคชัมสุดดีน อบูนัศร์ มุหัมมัด อัชชีรอซี
11. เชคชัมสุดดีน มะห์มูด อัลอัศบะฮานี
12. อะฟีฟุดดีน อิสหาก บิน ยะห์ยา อัลอามิดี อัลอัศบะฮานี
13. เชคบะฮาอุดดีน อัลกอซิม บิน อะซากิร
14. อบูมุหัมมัด อีซา บิน อัลมุฏอิม
15. อะฟีฟุดดีน มุหัมมัด บิน อุมัร อัศศิกิลลี
16. เชคอบูบักร มุหัมมัด บิน อัรริฎอ อัศศอลิหี
17. มุหัมมัด บิน อัสสุวัยดี (ปราชญ์ผู้เชี่ยวชาญด้านการแพทย์)
18. เชคอบูอับดุลลอฮ์ มุหัมมัด บิน หุสัยน์ บิน ฆ็อยลาน
19. อัลหาฟิซ อบูมุหัมมัด อับดุลมุอ์มิน อัดดิมยาฏี
20. มูซา บิน อะลี อัลญีลี
21. ญะมาลุดดีน สุไลมาน บิน อัลเคาะฏีบ (ประธานผู้พิพากษา)
22. มุหัมมัด บิน ญะอ์ฟัร อัลลับบาด (เชคผู้เชี่ยวชาญด้านกิรออาต)
23. ชัมสุดดีน มุหัมมัด บิน บะเราะกาต
24. ชัมสุดดีน อบูมุหัมมัด อับดุลลอฮ์ อัลมักดิสี
25. เชคนัจญ์มุดดีน บิน อัลอัสเกาะลานี
26. ญะมาลุดดีน อบุลอับบาส อะห์มัด บิน อัลเกาะลานิสี
27. เชคอุมัร บิน อบีบักร อัลบิสฏี
28. ฎิยาอุดดีน อับดุลลอฮ์ อัซซัรบันดี (ปราชญ์ด้านไวยากรณ์อาหรับ)
29. อบุลหะซัน อะลี บิน มุหัมมัด บิน อัลมุนตะซะฮ์
30. เชคมุหัมมัด บิน อัซซัรรอด

ในบรรดาลูกศิษย์คนสำคัญของอิบนุกะษีร ได้แก่:

1. อัลหาฟิซ อะลาอุดดีน บิน หัจญี อัชชาฟิอี
2. มุหัมมัด บิน มุหัมมัด บิน เคาะฎิร อัลกุเราะชี
3. ชะเราะฟุดดีน มัสอูด อัลอันฏอกี (ผู้เชี่ยวชาญไวยากรณ์)
4. มุหัมมัด บิน อบีมุหัมมัด บิน อัลญะซะรี (ปรมาจารย์ศาสตร์กิรออาต)
5. มุหัมมัด บิน อิสมาอีล บิน กะษีร (บุตรชายของท่านเอง)
6. อิมามอิบนุอบิลอิซ อัลหะนะฟี (ผู้แต่งชัรห์อัลอะกีดะฮ์ อัฏเฏาะหาวียะฮ์)
7. อัลหาฟิซ อบุลมะหาสิน อัลหุสัยนี

ก. ด้านอุลูมุลกุรอาน (ศาสตร์อัลกุรอาน):

1. ตัฟซีรุลกุรอานิลอะซีม — จะกล่าวโดยละเอียดในมับหัษที่สอง
2. ฟะฎออิลุลกุรอาน (ความประเสริฐของอัลกุรอาน) — ผนวกท้ายตัฟซีรในสำเนาอังกฤษและสำเนามักกะฮ์ · เคยพิมพ์แยกโดยอาจารย์มุหัมมัด อัลบันนา

ข. ด้านสุนนะฮ์และศาสตร์หะดิษ:

3. อะหาดีษุลอุศูล
4. ชัรห์เศาะหีห์บุคอรี
5. อัตตักมีล ฟิลญัรห์ วัตตะอ์ดีล (ว่าด้วยการวิพากษ์และรับรองนักรายงาน)
6. อิคติศอร อุลูมิลหะดีษ (พิมพ์ที่มักกะฮ์ ฮ.ศ. 1353 · ต่อมาเชคอะห์มัด ชากิรได้อธิบายเพิ่ม)
7. ญามิอุลมะซานีด วัสสุนัน
8. มุสนัดอบูบักร อัศศิดดีก
9. มุสนัดอุมัร บิน อัลค็อฏฏอบ
10. อัลอะห์กามุศศุฆรอ ฟิลหะดีษ
11. ตัครีจญ์หะดิษ “อะดิลละตุตตันบีฮ์” (ด้านฟิกฮ์ชาฟิอี)
12. ตัครีจญ์หะดิษ “มุคตะศ็อรอิบนุลหาญิบ”
13. มุคตะศ็อร “อัลมัดค็อล อิลา กิตาบิสสุนัน” ของอัลบัยฮะกี
14. ญุซอ์ว่าด้วยหะดิษอัศศูร (การเป่าสังข์)
15. ญุซอ์ตอบโต้หะดิษอัสสิญิลล์
16. ญุซอ์ว่าด้วยความประเสริฐของสิบวันแรกแห่งซุลหิจญะฮ์
17. ญุซอ์ว่าด้วยหะดิษเรื่องการฆ่าสุนัข
18. ญุซอ์ว่าด้วยกัฟฟาเราะตุลมัจญ์ลิส (การไถ่โทษในที่ประชุม)

ค. ด้านฟิกฮ์และอุศูลุลฟิกฮ์:

19. อัลอะห์กามุลกุบรอ
20. กิตาบุศศิยาม (ว่าด้วยการถือศีลอด)
21. อะห์กามุตตันบีฮ์
22. ญุซอ์ว่าด้วยละหมาดวุสฏอ (ละหมาดกลาง)
23. ญุซอ์ว่าด้วยมรดกของบิดามารดาเมื่อมีพี่น้องร่วมด้วย
24. ญุซอ์ว่าด้วยสัตว์เชือดที่ไม่ได้กล่าวนามอัลลอฮ์
25. ญุซอ์ตอบโต้เรื่องญิซยะฮ์
26. ญุซอ์ว่าด้วยความประเสริฐของวันอะเราะฟะฮ์
27. อัลมุก็อดดิมาต ฟี อุศูลิลฟิกฮ์

ง. ด้านประวัติศาสตร์และมะนากิบ (คุณงามความดี):

28. อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (ตำราประวัติศาสตร์เล่มสำคัญของท่าน)
29. ญุซอ์ว่าด้วยการพิชิตคอนสแตนติโนเปิล
30. อัสสีเราะฮ์ อันนะบะวียะฮ์ (พิมพ์ในชื่อ “อัลฟุศูล ฟี สีเราะติรฺเราะสูล”)
31. เฏาะบะกอตุชชาฟิอียะฮ์ (ประวัติปราชญ์มัซฮับชาฟิอี)
32. อัลวาฎิหุนนะฟีส ฟี มะนากิบ มุหัมมัด บิน อิดรีส (มะนากิบอิมามชาฟิอี)
33. มะนากิบอิบนุตัยมียะฮ์
34. มุก็อดดิมะฮ์ ฟิลอันซาบ (บทนำว่าด้วยวงศ์ตระกูล)

อิบนุกะษีรเป็นหนึ่งในปราชญ์ผู้โดดเด่นแห่งยุคของท่าน ได้รับคำยกย่องมากมายทั้งจากผู้ร่วมสมัยและปราชญ์รุ่นหลัง:

• อัลหาฟิซ อัซซะฮะบี (ครูของท่าน) กล่าวว่า: “อิมาม มุฟตี มุหัดดิษ ผู้ทรงคุณ อิมาดุดดีน… ท่านเอาใจใส่ด้านนักรายงาน ตัวบท และฟิกฮ์ ได้ตัครีจญ์ โต้วาที ประพันธ์ ตัฟซีร และก้าวหน้า” และในอีกที่ว่า “อิมาม มุฟตี มุหัดดิษผู้ปราดเปรื่อง ฟะกีฮ์ผู้รอบด้าน มุหัดดิษผู้แม่นยำ มุฟัสสิรผู้ถ่ายทอด”
• อิบนุนาศิรุดดีน: “เชคผู้เป็นอิมาม อัลลามะฮ์ อัลหาฟิซ อิมาดุดดีน ผู้เชื่อถือได้ในหมู่มุหัดดิษ เสาหลักของนักประวัติศาสตร์ ธงชัยแห่งมุฟัสสิรีน”
• อิบนุหะญัร อัลอัสเกาะลานี: “ท่านเป็นผู้จดจำได้มาก อัธยาศัยดี ตำราของท่านแพร่หลายไปทั่วแผ่นดินตั้งแต่ยังมีชีวิต และผู้คนได้ประโยชน์จากมันแม้หลังท่านจากไป”
• ลูกศิษย์ อิบนุหัจญี: “ท่านเป็นผู้จดจำตัวบทหะดิษได้ดีที่สุดเท่าที่เราพบ รู้เรื่องการวิพากษ์ นักรายงาน หะดิษเศาะหีห์และหะดิษอ่อนดีที่สุด จดจำแม่น ลืมน้อย”

(และปราชญ์ท่านอื่น ๆ เช่น อิบนุตัฆรีบัรดี · อิบนุหะบีบ · อัลอัยนี · อัดดาวูดี ต่างยกย่องท่านในทำนองเดียวกัน)

อัลหาฟิซ อิบนุกะษีรเสียชีวิตในวันพฤหัสบดีที่ 26 เดือนชะอ์บาน ปี ฮ.ศ. 774 ณ เมืองดิมัชก์ (ดามัสกัส) และถูกฝัง ณ สุสานอัศศูฟียะฮ์ เคียงข้างครูของท่าน อิบนุตัยมียะฮ์ ตามที่ท่านได้สั่งเสียไว้ · อิบนุนาศิรุดดีนบันทึกว่า “ท่านมีพิธีศพที่ยิ่งใหญ่และมีผู้ร่วมไว้อาลัยมากมาย”

มีผู้ประพันธ์บทกวีอาลัยแด่ท่านว่า:

“เพราะการจากไปของท่าน เหล่าผู้แสวงหาความรู้ต่างโศกเศร้า และหลั่งน้ำตาอย่างไม่ขาดสาย · แม้พวกเขาจะผสมน้ำตาด้วยเลือด ก็ยังน้อยเกินไปสำหรับท่าน โอ้ อิบนุกะษีร”

อิบนุกะษีรมิได้ระบุวันเริ่มต้นและวันสิ้นสุดการเขียนตัฟซีรนี้อย่างชัดเจน แต่มีหลักฐานบ่งชี้: ในการตัฟซีรซูเราะฮ์อัลอันบิยาอ์ ท่านได้เอ่ยถึงครูของท่าน อัลมิซซี พร้อมขอดุอาอ์ให้ท่านอายุยืน แสดงว่าท่านเขียนตัฟซีรไปแล้วเกินครึ่งในสมัยที่อัลมิซซียังมีชีวิต (อัลมิซซีเสียชีวิตปี ฮ.ศ. 742) · อีกทั้งอิมามอัซซัยละอี (เสียปี 762) ได้คัดอ้างจากตัฟซีรนี้ แสดงว่าตำราได้แพร่หลายในช่วงเวลานั้น · สำเนามักกะฮ์เป็นสำเนาที่เก่าแก่ที่สุดที่ตกถึงมือเรา โดยท้ายเล่มระบุว่าคัดลอกเสร็จในวันศุกร์ที่ 10 ญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 759

ตัฟซีรอิบนุกะษีรเป็นตำราที่อัลลอฮ์ทรงประทานการยอมรับและการแพร่หลาย จนแทบไม่มีห้องสมุดใดในปัจจุบัน ไม่ว่าส่วนตัวหรือสาธารณะ ที่ปราศจากตำรานี้ · ความสำคัญของมันเด่นชัดใน 6 ประการ:

1. ระบุหะดิษพร้อมสายรายงาน (สะนัด)
2. ตัดสินสถานะของหะดิษเป็นส่วนใหญ่ (ว่าเศาะหีห์หรืออ่อน)
3. ให้น้ำหนัก (ตัรญีห์) แก่ทัศนะที่เห็นว่าถูกต้อง โดยไม่คลั่งไคล้ทัศนะใด และไม่ตักลีด (ตามอย่าง) โดยปราศจากหลักฐาน
4. ไม่พึ่งพาเรื่องเล่าอิสรออีลียาต ที่ไม่มีหลักฐานยืนยันในคัมภีร์ของอัลลอฮ์หรือในสุนนะฮ์ที่เศาะหีห์ (บางครั้งท่านเอ่ยถึงแล้วนิ่งเฉย ซึ่งมีน้อย)
5. อธิบายเรื่องพระนามและคุณลักษณะ (อัสมาอ์ วะศิฟาต) ตามแนวทางสลัฟ — โดยไม่บิดเบือน (ตะห์รีฟ) ไม่ตีความเปลี่ยนความหมาย (ตะอ์วีล) ไม่เปรียบเทียบกับสิ่งถูกสร้าง (ตัชบีฮ์) และไม่ปฏิเสธ (ตะอ์ฏีล)
6. รวบรวมหะดิษที่เกี่ยวข้องกับอายะฮ์อย่างครบถ้วน เช่น หะดิษเรื่องการลงโทษและความสุขในหลุมศพ · เรื่องอิสรออ์และมิอ์รอจญ์ · การเศาะละวาตต่อท่านนบี · ความประเสริฐของอะฮ์ลุลบัยต์ และอื่น ๆ อีกมาก

อัสสุยูฏีกล่าวว่า “ท่านมีตัฟซีรที่ไม่เคยมีผู้ใดแต่งในทำนองเดียวกันมาก่อน” · อัชเชากานีกล่าวว่า “…ท่านได้รวบรวมไว้อย่างครบถ้วน ถ่ายทอดทั้งมัซฮับ ข่าว และอาษัร ด้วยถ้อยคำที่ไพเราะที่สุด เป็นหนึ่งในตัฟซีรที่ดีที่สุด หากไม่ใช่ที่ดีที่สุด”

ดร.อิสมาอีล อับดุลอาล ได้รวบรวมแหล่งอ้างอิงที่อิบนุกะษีรใช้ในตัฟซีรของท่านไว้ในตำรา “อิบนุกะษีรและระเบียบวิธีของท่านในการตัฟซีร” เชคซามีนำมาเรียงตามหมวดหมู่ ดังนี้ (ตัวเลขในวงเล็บ = ปีเสียชีวิต ฮ.ศ. · “ط” = มีฉบับพิมพ์แล้ว):

๑) คัมภีร์จากฟากฟ้า

1. อัลกุรอานอันทรงเกียรติ
2. เตารอต (ท่านระบุว่าคัดจาก 2 สำเนา)
3. อินญีล

๒) ด้านตัฟซีร

4. ตัฟซีรของอาดัม บิน อบีอิยาส (220 หรือ 221)
5. ตัฟซีรของอบูบักร บิน อัลมุนซิร (318)
6. ตัฟซีรของอิบนุอบีหาติม (327) — ط บางส่วน
7. ตัฟซีรของอบูมุสลิม อัลอัศบะฮานี (มุหัมมัด บิน บะห์ร, 322) ชื่อ “ญามิอุตตะอ์วีล ลิมุฮ์กะมิตตันซีล”
8. ตัฟซีรของอิบนุอบีนะญีฮ์ (อับดุลลอฮ์ บิน ยะซาร)
9. ตัฟซีรของอัลบะเฆาะวี “มะอาลิมุตตันซีล” (516) — ط
10. ตัฟซีรของอิบนุตัยมียะฮ์ (728) — ญุซอ์ตัฟซีรอายะฮ์ ﴿ذلك ليعلم أني لم أخنه بالغيب﴾ — ط
11. ตัฟซีรของอัษษะอ์ละบี (อบูอิสหาก อันนัยสาบูรี, 427) — ต้นฉบับลายมือ (ห้องสมุดมะห์มูดียะฮ์)
12. ตัฟซีรของอัลญุบบาอี (อบูอะลี, 303)
13. ตัฟซีรของอิบนุลเญาซี (อับดุรเราะห์มาน บิน อะลี, 597) ชื่อ “ซาดุลมะสีร ฟี อิลมิตตัฟซีร” — ط
14. ตัฟซีรของอิบนุดุหัยม์ (อบูอิสหาก อิบรอฮีม, 319)
15. ตัฟซีรของอัรรอซี (ฟัครุดดีน, 606) ชื่อ “อัตตัฟซีรุลกะบีร” หรือ “มะฟาตีหุลฆ็อยบ์” — ط
16. ตัฟซีรของอัซซะมัคชะรี (538) ชื่อ “อัลกัชชาฟ” — ط
17. ตัฟซีรของอัสสุดดี อัลกะบีร (137)
18. ตัฟซีรของสุนัยด์ บิน ดาวูด (226)
19. ตัฟซีรของชุญาอ์ บิน มัคลัด (235)
20. ตัฟซีรของอัฏฏ็อบรี (310) — ط
21. ตัฟซีรของอับด์ บิน หุมัยด์ (249)
22. ตัฟซีรของอับดุรเราะห์มาน บิน ซัยด์ บิน อัสลัม (182)
23. ตัฟซีรของอับดุรร็อซซาก อัศเศาะนอานี (211) — ط
24. ตัฟซีรของอิบนุอะฏียะฮ์ อัลเอาฟี (111)
25. ตัฟซีรของอัลกุรฏุบี (671) ชื่อ “อัลญามิอ์ ลิอะห์กามิลกุรอาน” — ط
26. ตัฟซีรของมาลิก บิน อะนัส (ญุซอ์ที่รวบรวมไว้)
27. ตัฟซีรของอัลมาวัรดี (450) ชื่อ “อันนุกัต วัลอุยูน”
28. ตัฟซีรของอิบนุมัรดูยะฮ์
29. ตัฟซีรของอัลวาหิดี (468) — “อัลวะสีฏ” ط
30. ตัฟซีรของวะกีอ์ บิน อัลญัรรอฮ์ (197)

ด้านอุลูมุลกุรอาน

31. “อัลบะยาน” (ญามิอุลบะยาน ฟิลกิรออาติสสับอ์) ของอบูอัมร์ อัดดานี (444)
32. “อัตติบยาน ฟี อาดาบิ หะมะละติลกุรอาน” ของอันนะวะวี (677) — ط (มีฉบับย่อ “มุคตารุตติบยาน”)
33. ญุซอ์ว่าด้วยผู้รวบรวมอัลกุรอานจากมุฮาญิรีน ของอิบนุสซัมอานี (512)
34. บรรดามุศหัฟของอิมาม
35. ชัรห์อัชชาฏิบียะฮ์ ของอบูชามะฮ์ อัลมักดิสี (665)
36. ฟะฎออิลุลกุรอาน ของอบูอุบัยด์ อัลกอซิม บิน สัลลาม (224) — ط
37. มุศหัฟของอุบัย บิน กะอับ (19)
38. มะอานิลกุรอาน ของอัซซัจญาจ (311) — ط
39. อันนาสิค วัลมันสูค ของอบูอุบัยด์ — ط

๓) ด้านสุนนะฮ์และศาสตร์หะดิษ — กุตุบซิตตะฮ์ + มุสนัดอะห์มัด

40. อัลญามิอุศเศาะหีห์ ของอิมามบุคอรี — ط
41. เศาะหีห์มุสลิม (261) — ط
42. สุนันอบูดาวูด (สุลัยมาน บิน อัลอัชอัษ, 275) — ط
43. สุนันติรมิซี (อัลญามิอ์, 279) — ط
44. สุนันนะสาอี (303) — ط
45. สุนันอิบนุมาญะฮ์ (273) — ط
46. มุสนัดอิมามอะห์มัด บิน หันบัล (241) — ط

ตำราสุนนะฮ์และศาสตร์หะดิษอื่น ๆ

47. อะหาดีษุลอุศูล ของอิบนุกะษีร
48. อาริเฎาะตุลอะห์วะซี (ชัรห์ติรมิซี) ของอิบนุลอะเราะบี (543) — ط
49. อัลอัสมาอ์ วัศศิฟาต ของอัลบัยฮะกี (458) — ط
50. อัลอัรบะอีน อัฏฏออียะฮ์ ของอบุลฟุตูห์ อัฏฏออี อัลฮัมดานี (555)
51. อัลอัฏรอฟ ของอัลมิซซี — ط (ชื่อ “ตุห์ฟะตุลอัชรอฟ”)
52. อัลอัฟรอด ของอัดดารุกุฏนี (385) — ชื่อ “ฟะวาอิดุลอัฟรอด”
53. อัลอะมาลี ของอะห์มัด บิน สุลัยมาน อันนัจญาด (348)
54. อัลอันวาอ์ วัตตะกอสีม (เศาะหีห์อิบนุหิบบาน) ของอิบนุหิบบาน (354) — ط
55. อัษษิกอต ของอิบนุหิบบาน — ط
56. ญามิอุลอุศูล ของอิบนุลอะษีร (606) — รวมตำราหลัก 6 เล่ม (บุคอรี · มุสลิม · มุวัฏเฏาะอ์ · อบูดาวูด · นะสาอี · ติรมิซี) มีฉบับย่อ “ตัยสีรุลวุศูล”
57. ญามิอ์ของอัษเษารี (สุฟยาน, 161) ชื่อ “อัลญามิอุลกะบีร”
58. อัลญามิอ์ ลิอาดาบิรฺรอวี วัสสามิอ์ ของอัลเคาะฏีบ อัลบัฆดาดี (463) — ط
59. ญามิอุลมะซานีด ของอิบนุลเญาซี
60. อัลญัรห์ วัตตะอ์ดีล ของอิบนุอบีหาติม — ط
61. ญุซอ์หะดิษห้ามการร่วมประเวณีทางทวารหนัก ของอัซซะฮะบี
62. ญุซอ์หะดิษว่าด้วยอิสติฆฟาร ของอัดดารุกุฏนี
63. ญุซอ์หะดิษความประเสริฐ 10 วันซุลหิจญะฮ์ ของอิบนุกะษีร
64. ญุซอ์หะดิษกัฟฟาเราะตุลมัจญ์ลิส ของอิบนุกะษีร
65. ญุซอ์หะดิษอัศศูร ของอิบนุกะษีร
66. ญุซอ์ตอบโต้หะดิษอัสสิญิลล์ ของอิบนุกะษีร
67. อัลคิลาฟียาต ของอัลบัยฮะกี — ط (อัสสุบกีว่าไม่มีใครแต่งทำนองนี้มาก่อน)
68. ดะลาอิลุนนุบูวะฮ์ ของอบูซุรอะฮ์ อัรรอซี (264)
69. ดะลาอิลุนนุบูวะฮ์ ของอบูนุอัยม์ อัลอัศบะฮานี (420, เจ้าของหิลยะตุลเอาลิยาอ์)
70. ดะลาอิลุนนุบูวะฮ์ ของอัลบัยฮะกี — ط
71. อัสสุนนะฮ์ ของอัฏเฏาะบะรอนี (360, เจ้าของมุอ์ญัม 3 เล่ม)
72. อัสสุนัน ของอบูบักร บิน อาศิม (287) — ط
73. สุนันอบูบักร อัลอัษร็อม (สหายอิมามอะห์มัด)
74. สุนันอัลบัยฮะกี — ط
75. สุนันอัดดารุกุฏนี — ط
76. สุนันสะอีด บิน มันศูร อัลเคาะรอสานี (227) — ط บางส่วน
77. ชัรห์บุคอรี ของอิบนุกะษีร (เป็นตำราที่สูญหาย)
78. ชัรห์มุสลิม ของอันนะวะวี — ط
79. เศาะหีห์อิบนุคุซัยมะฮ์ (311) — ط บางส่วน
80. อิลัลของอัลค็อลลาล (311) — ط
81. อัลมุหัดดิษุลฟาศิล ของอัรรอมะฮุรมุซี (360) — ط
82. อัลมุคตาเราะฮ์ (อัลอะหาดีษุลมุคตาเราะฮ์) ของฎิยาอุดดีน อัลมักดิสี — อิบนุกะษีรว่า “ดีกว่ามุสตัดร็อกของอัลหากิม หากทำเสร็จ” และผู้รู้บางท่านให้น้ำหนักการเศาะหีห์ของมันเหนือติรมิซีและอิบนุหิบบาน — ط บางส่วน
83. อัลมะรอสีล ของอบูดาวูด — ط
84. อัลมุสตัคร็อจญ์ อะลัลบุคอรี ของอัลบัรกอนี (425)
85. อัลมุสตัคร็อจญ์ อะลัศเศาะหีหัยน์ ของฎิยาอุดดีน อัลมักดิสี
86. มุสตัดร็อกของอัลหากิม อันนัยสาบูรี (404) ชื่อ “อัลมุสตัดร็อก อะลัศเศาะหีหัยน์” — ط
87. มุสนัดอัลบัซซาร (อะห์มัด บิน อัมร์, 292) — ط บางส่วน
88. มุสนัดอัลหุมัยดี (219) — ط
89. มุสนัดอบูบักร อัศศิดดีก ของอิบนุกะษีร
90. มุสนัดอัฏเฏาะยาลิสี (สุลัยมาน บิน ดาวูด, 204) — ط
91. มุสนัดอบูยะอ์ลา อัลเมาศิลี (307) — ط
92. มุสนัดอัลหาริษ บิน อบีอุสามะฮ์ (282)
93. มุสนัดอัดดาริมี (255, ครูของมุสลิม/อบูดาวูด/ติรมิซี) — ط
94. มุสนัดอัชชาฟิอี (204) — ط
95. มุสนัดอิบนุอับบาส (เล่ม 2) ของอบูยะอ์ลา อัลเมาศิลี
96. มุสนัดอับด์ บิน หุมัยด์
97–98. มุสนัดอุมัร บิน อัลค็อฏฏอบ ของอิบนุกะษีร — ط
99. อัลมุสนัดุลกะบีร ของอิบนุกะษีร (ชื่อ “ญามิอุลมะซานีด วัสสุนัน”) — ط
100. มุสนัดมุหัมมัด บิน ยะห์ยา อัลอับดี (อิบนุมันดะฮ์, 395)
101. มุสนัดอัลฮัยษัม บิน กุลัยบ์ อัชชาชี (335) — ط บางส่วน
102. มุชกิลุลหะดีษ ของอัฏเฏาะหาวี (321) — ط
103. มุชกิลุลหะดีษ ของอิบนุกุตัยบะฮ์ (276) — ط
104. มุศ็อนนัฟอับดุรร็อซซาก อัศเศาะนอานี — ط
105. อัลมุฏ็อววะลาต ของอัฏเฏาะบะรอนี — ط
106. มุอ์ญัมของอัดดะฆูลี (325)
107. มุอ์ญัมของอบุลกอซิม อัลบะเฆาะวี (317, มีมุอ์ญัมกะบีร-เศาะฆีร)
108. อัลมุอ์ญัมุลกะบีร ของอัฏเฏาะบะรอนี — ط
109. อัลเมาฎูอาต ของอบุลฟะร็อจญ์ อิบนุลเญาซี — อิบนุกะษีรว่าท่านรวมไว้มาก แต่ใส่บางบทที่ไม่ควรใส่ และตกบางบทที่ควรใส่ — ط (ฉบับเล็ก)
110. อัลมุวัฏเฏาะอ์ ของอิมามมาลิก — ط
111. นะวาดิรุลอุศูล ของอัลหะกีม อัตติรมิซี — ط (ตัดสายรายงานออก)

๔) ด้านฟิกฮ์และอุศูลุลฟิกฮ์

112. อัลอะห์กามุลกุบรอ ของอิบนุกะษีร
113. อัลอิรชาด ฟี อุศูลิลฟิกฮ์ ของอิมามุลหะเราะมัยน์ อัลญุวัยนี (478) — ط
114. อัลอิสติซการ ของอิบนุอับดิลบัร (463) — ط
115. อัลอิมลาอ์ ของอิมามอัชชาฟิอี
116. อัลอุมม์ ของอิมามอัชชาฟิอี — ط
117. อัลอัมวาลุชชัรอียะฮ์ ของอบูอุบัยด์ — ط
118. อัลอีญาซ ฟี อิลมิลฟะรออิฎ ของอิบนุลลับบาน (402)
119. อัลอีฎอห์ ฟิลฟุรูอ์ ของอบูอะลี อัฏฏ็อบรี (305)
120. อัลหะวาชี ของอัลมุนซิรี (ซะกียุดดีน, มุหัดดิษ-ฟะกีฮ์)
121. ญุซอ์ว่าด้วยการทำความสะอาดมัสยิด ของอิบนุกะษีร
122. ญุซอ์ว่าด้วยสัตว์เชือดที่ไม่กล่าวนามอัลลอฮ์
123. ญุซอ์ว่าด้วยความประเสริฐวันอะเราะฟะฮ์ ของอิบนุกะษีร
124. ญุซอ์ว่าด้วยมรดก ของอิบนุกะษีร
125. อัชชามิล ฟี ฟุรูอิชชาฟิอียะฮ์ ของอิบนุศเศาะบบาฆ (477) — อิบนุค็อลลิกานว่าเป็นตำราชาฟิอีที่ดีที่สุดเล่มหนึ่ง
126. ชัรห์อัลมุฮัซซับ (อัลมัจญ์มูอ์) ของอันนะวะวี (ทำไม่เสร็จ ถึงบทริบา) — ط
127. อัชชัรหุลกะบีร ของอัรรอฟิอี (623) ชื่อ “อัลอะซีซ ฟี ชัรห์อัลวะญีซ” — ط
128. อัศเศาะลาฮ์ ของอัลมัรวะซี (294) — ط
129. อัศศิยาม ของอิบนุกะษีร
130. อัลอิบาดะฮ์ ของอัลกามิล อัลฮุซะลี (465)
131. อัลอุดดะฮ์ ของอัรรอฟิอี
132. ฟะฎออิลุลเอากอต ของอัลบัยฮะกี
133. ฟะฎออิลุศเศาะลาฮ์ อะลันนบี ﷺ ของอะห์มัด บิน ฟาริส อัลลุเฆาะวี (395)
134. ฟัฎลุศเศาะลาฮ์ อะลันนบี ﷺ ของอิสมาอีล บิน อิสหาก อัลกอฎี (282) — ط
135. กิตาบุลกะบาอิร ที่อัซซะฮะบีรวบรวม — ط
136. ตำราของอิบนุตัยมียะฮ์ว่าด้วยการห้ามอัตตะห์ลีล — ط (อยู่ในฟะตาวา)
137. กัชฟุลเฆาะฏออ์ ฟี ตับยีนิศเศาะลาติลวุสฏอ ของอัดดิมยาฏี
138. อัลมุหัลลา ของอิบนุหัซม์ (456) — ط
139. อัลมุคตะศ็อร ของอิมามอัชชาฟิอี
140. มุศ็อนนัฟของบุคอรีว่าด้วยการอ่านตามหลังอิมาม — ط
141. อัลมุก็อดดิมาต ของอิบนุกะษีร
142. อันนิฮายะฮ์ ของอัลญุวัยนี (ชื่อ “นิฮายะตุลมัฏลับ ฟี ดิรอยะติลมัซฮับ”)
143. อัลยาสิก ของเจงกิสข่าน (624) — ประมวลกฎหมายที่คัดจากหลายศาสนา เป็นธรรมนูญของพวกตาตาร์

๕) ด้านประวัติศาสตร์ · ชีวประวัติ · ตะรอญิม

144. อัลอิสตีอาบ ฟี มะอ์ริฟะติลอัศหาบ ของอิบนุอับดิลบัร — ط
145. อุสดุลฆอบะฮ์ ฟี มะอ์ริฟะติศเศาะหาบะฮ์ ของอิบนุลอะษีร — ط
146. อัสมาอุศเศาะหาบะฮ์ ของอบูนุอัยม์ อัลอัศบะฮานี
147. อัลอิกลีล ของอัลฮัมดานี (334) ว่าด้วยวงศ์ตระกูลหิมยัร
148. อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ ของอิบนุกะษีร — ط
149. ตารีคของอัลเคาะฏีบ อัลบัฆดาดี — ط
150. ตารีคของอิบนุอะซากิร (571) — ต้นฉบับลายมือ
151. อัตตารีคุลกะบีร ของอิมามบุคอรี — ط
152. ตารีคมักกะฮ์ ของอัลอัซร็อกี — ط
153. ตะฮ์ซีบุลอัสมาอ์ วัลลุเฆาะต ของอันนะวะวี — ط
154. อัตตันวีร ฟี เมาลิดิสสิรอญิลมุนีร ของอิบนุดิฮ์ยะฮ์ (632)
155. ญุซอ์ว่าด้วยการพิชิตคอนสแตนติโนเปิล ของอิบนุกะษีร
156. อัรเราะวุฎุลอุนุฟ ของอัสสุฮัยลี (581) ชัรห์สีเราะฮ์ — ط
157. สีเราะฮ์อุมัร บิน อัลค็อฏฏอบ ของอิบนุกะษีร
158–159. อัสสีเราะฮ์ ของอิบนุกะษีร (ฉบับยาว-ฉบับย่อ) — ط
160. สีเราะตุลฟุเกาะฮาอ์ ของยะห์ยา บิน อิบรอฮีม อัฏฏุลัยฏุลี
161. อัชชิฟาอ์ ของกอฎีอิยาฎ (544) — ط
162. อัฏเฏาะบะกอตุลกุบรอ ของอิบนุสะอด์ (230, ศิษย์อัลวากิดี) — ط
163. มะอ์ริฟะตุศเศาะหาบะฮ์ ของอิบนุมันดะฮ์
164. มะอ์ริฟะตุศเศาะหาบะฮ์ ของอัลเมาศิลี (อบูยะอ์ลา)
165. มะฆอซีของอัลอุมะวี (สะอีด บิน ยะห์ยา)
166. มะฆอซีของอับดุลลอฮ์ บิน ละฮีอะฮ์ (174)
167. อัลมะฆอซี ของมุหัมมัด บิน อิสหาก (150, เจ้าของสีเราะฮ์) — ط บางส่วน
168. อัลมะฆอซี ของมูซา บิน อุกบะฮ์ (141)
169. นิฮายะตุลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ ของอิบนุกะษีร (ว่าด้วยการเตือนเรื่องฟิตนะฮ์) — ط

๖) ด้านภาษาศาสตร์

170. อัลญุมัล ของอัซซัจญาญี
171. อัซซาฮิร ของอิบนุลอันบารี (328) — ط
172. อัศศิหาห์ ของอัลเญาฮะรี (393) — ط
173. อัลเฆาะรีบ ของอบูอุบัยด์ อัลกอซิม บิน สัลลาม — ط
(อิบนุกะษีรกลับไปหา “อัลญุมัล” เมื่อต้องการเรื่องไวยากรณ์หรือโครงสร้างภาษา)

๗) ด้านเบ็ดเตล็ด

174. อิษบาตุอะซาบิลก็อบร์ ของอัลบัยฮะกี
175. อัลอัซการ ของอันนะสาอี
176. อัลอัซการ ของอันนะวะวี — ط
177. อัลอัซการ ของอัลมะอัรรี
178. อัลอัซการ วะฟะฎออิลุลอะอ์มาล ของอิบนุกะษีร
179. อัลอิชรอฟ อะลา มะซาฮิบิลอัชรอฟ ของอิบนุฮุบัยเราะฮ์ (560)
180. อัลอิอ์ติกอด ของอัลบัยฮะกี — ط
181. อัลอันบาฮ์ อะลา ซิกริ อุศูลิลเกาะบาอิล ของอิบนุอับดิลบัร
182. อัลอะฮ์วาล ของอิบนุอบิดดุนยา (281) — ط
183. อัตตัซกิเราะฮ์ ของอัลกุรฏุบี — ط
184. อัตตะฟักกุร วัลอิอ์ติบาร ของอิบนุอบิดดุนยา
185. อัตตักวา ของอิบนุอบิดดุนยา
186. อัตเตาหีด ของอิบนุคุซัยมะฮ์
187. ญุซอ์ว่าด้วยอิสรออ์และมิอ์รอจญ์ ของอัลหะซัน บิน อะเราะฟะฮ์
188. ญุซอ์ว่าด้วยการเข้าสวรรค์ของญินผู้ศรัทธา ของอิบนุกะษีร
189. ญุซอ์ว่าด้วยตั๊กแตน ของอิบนุอะซากิร
190. คุฏบะฮ์ของมัรวาน บิน อัลหะกัม
191. อัลคุมูล วัตตะวาฎุอ์ ของอิบนุอบิดดุนยา — ط
192. ซัมมุฏเฏาะฟีลียีน ของอัลเคาะฏีบ อัลบัฆดาดี
193. ซัมมุลมุสกิร ของอิบนุอบิดดุนยา — ط
194. อัรร็อดด์ อะลัลญะฮ์มียะฮ์ ของอิมามอะห์มัด — ط
195. อัรร็อดด์ อะลัลญะฮ์มียะฮ์ ของอัดดาริมี (280) — ط
196. อัซซุฮด์ ของอับดุลลอฮ์ บิน อัลมุบาร็อก (181) — ط
197. อัสสาบิก วัลลาหิก ของอัลเคาะฏีบ อัลบัฆดาดี
198. อัสสิรรุลมักตูม ที่อ้างว่าเป็นของอัรรอซี
199. ศิฟะตุอะฮ์ลิลญันนะฮ์ ของอัลมักดิสี
200. ศิฟะตุลอัรช์ ของมุหัมมัด บิน อุษมาน บิน อบีชัยบะฮ์ (297)
201. ศิฟะตุนนาร ของอิบนุกะษีร
202. อัลอะญาอิบุลเฆาะรีบะฮ์ ของมุหัมมัด บิน อัลมุนซิร
203. อัลฟุกาฮะฮ์ ของอัซซุบัยร์ บิน บักการ (256)
204. อัลกุบูร ของอิบนุอบิดดุนยา
205. อัลก็อศด์ วัลอุมัม ฟี มะอ์ริฟะติ อุศูลิ อันสาบิลอาหรับ ของอิบนุอับดิลบัร
206. กิตาบ ฟิรฺรูห์ ของอิบนุมันดะฮ์
207. บันทึกที่ประชุมสังคายนาคริสต์ ปี ฮ.ศ. 400 (อ้างจากสะอีด บิน บิฏรีก นักปราชญ์คริสต์)
208. มะซานีดุชชุอะรออ์ ของอิบนุมัรดูยะฮ์
209. มะซาวิอุลอัคลาก (เล่ม 2) ของอัลเคาะรออิฏี (327) — ط
210. อัลมุสตักศอ ของอัลบะฮาอี
211. อัลมัชฮูร ฟี อัสมาอิลอัยยาม วัชชุฮูร ของอะละมุดดีน อัสสะคอวี (643)
212. อัลมะอาริฟ ของอิบนุกุตัยบะฮ์ — ط
213. มุก็อดดิมะฮ์ ฟิลอันซาบ ของอิบนุกะษีร
214. มักศูเราะฮ์อิบนุดุร็อยด์ (321)
215. มะการิมุลอัคลาก ของอัลเคาะรออิฏี — ط
216. อันนะสับ ของอัซซุบัยร์ บิน บักการ — ط
217. นะวาดิรุลอุศูล ของอัลกุรฏุบี

จากจำนวนแหล่งอ้างอิงอันมหาศาลนี้ ย่อมเห็นถึงความวิริยะอันยิ่งใหญ่ที่อัลหาฟิซ อิบนุกะษีรได้ทุ่มเทในการเรียบเรียงตำราของท่าน

อิบนุกะษีรมีถ้อยคำอันหนักแน่นเรื่องอิสรออีลียาตและการรายงานมัน ตัฟซีรของท่านจึงถือเป็นตำราที่ปลอดจากอิสรออีลียาต เว้นแต่ส่วนน้อยที่ท่านเล่าแล้วเตือนไว้ และส่วนที่หายากยิ่งที่ท่านนิ่งเฉย (ซึ่งเชคซามีได้ชี้ไว้ในเชิงอรรถ)

ท่านกล่าวไว้ในคำนำตัฟซีร หลังยกหะดิษ “จงเผยแผ่จากฉันแม้เพียงอายะฮ์เดียว และจงเล่าเรื่องจากบนีอิสรออีลได้โดยไม่มีความผิด…” ว่า:

“เรื่องเล่าอิสรออีลียาตเหล่านี้ยกมาเพื่อ ‘ประกอบ’ (อิสติชฮาด) มิใช่เพื่อ ‘ยึดถือเป็นหลักฐาน’ (อิอ์ติฎอด) เพราะมันแบ่งเป็น 3 ประเภท: (๑) สิ่งที่เรารู้ว่าจริง เพราะมีหลักฐานยืนยันในสิ่งที่เรามี — อันนั้นเศาะหีห์ (๒) สิ่งที่เรารู้ว่าเท็จ เพราะขัดกับสิ่งที่เรามี (๓) สิ่งที่ไม่อาจตัดสิน — เราไม่ศรัทธาและไม่ปฏิเสธ แต่เล่าได้ · ส่วนใหญ่ไม่มีประโยชน์ต่อเรื่องศาสนา”

ตัวอย่างสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงปล่อยให้คลุมเครือไว้โดยไม่มีประโยชน์ต้องเจาะจง เช่น ชื่อของชาวถ้ำ (อัศหาบุลกะฮ์ฟ์) และสีของสุนัข · ไม้เท้ามูซาทำจากไม้ชนิดใด · ชื่อนกที่อัลลอฮ์ทรงชุบชีวิตให้อิบรอฮีม · ชิ้นส่วนวัวที่ใช้ตีศพ · ต้นไม้ที่อัลลอฮ์ตรัสกับมูซา

จุดยืนของท่านในตัฟซีรนี้ (ดังที่ระบุในซูเราะฮ์อัลอันบิยาอ์) คือ “หลีกเลี่ยงเรื่องเล่าอิสรออีลียาตจำนวนมาก เพราะทำให้เสียเวลา และเพราะมากมายในนั้นเป็นความเท็จ… อัลกุรอานนั้นเพียงพอแล้วจากเรื่องเล่าเก่าก่อนทั้งปวง” · ท่านยังชี้ว่าเรื่องอย่าง “ภูเขากอฟที่ล้อมรอบโลก” นั้นเป็น “เรื่องเพ้อฝัน (คุรอฟาต) ของบนีอิสรออีล” ที่บางคนกุขึ้นเพื่อสร้างความสับสนในศาสนา

การที่ตัฟซีรนี้เป็นผลงานของอิบนุกะษีรเป็นเรื่องยืนยันได้แน่นอน (มักฏูอ์บิฮ์) · ในบรรดาผู้ที่อ้างถึงตัฟซีรนี้และระบุว่าเป็นของท่าน ได้แก่: อัซซัยละอี (ในตัครีจญ์หะดิษอัลกัชชาฟ) · อัลหาฟิซ อิบนุหะญัร (ในฟัตหุลบารี) · อิบนุอบิลอิซ (ในชัรห์อัลอะกีดะฮ์ อัฏเฏาะหาวียะฮ์) · อัสสุยูฏี (ในอัดดุรรุลมันษูร) · อัชเชากานี (ในฟัตหุลเกาะดีร) · และเชคสุไลมาน บิน อับดุลลอฮ์ กับเชคอับดุรเราะห์มาน บิน หะซัน (หลานของเชคมุหัมมัด บิน อับดุลวะฮ์ฮาบ)

ส่วนชื่อตำรา ชื่อที่แพร่หลายคือ “ตัฟซีรุลกุรอานิลอะซีม” (ปรากฏบนหน้าปกของสำเนา ط) และบางสำเนาเรียกว่า “ตัฟซีรอิบนุกะษีร”

เชคซามีได้พยายามรวบรวมสำเนาลายมือ (มัคฏูฏาต) ของตำราให้มากที่สุด เพื่อนำมาเทียบเคียงและยืนยันความถูกต้องของตัวบท โดยได้สำเนามาดังนี้:

สำเนาหลัก (นุสัคอัศลียะฮ์):

1. สำเนาอัลอัซฮัร (สัญลักษณ์ هـ) — ห้องสมุดอัลอัซฮัร เลขที่ 168 (ตัฟซีร) · ครบทั้งเล่ม 7 มหาจิลัด (เล่มที่ 3 มีส่วนขาดหาย) · เชคอะห์มัด ชากิรกล่าวว่าเป็นสำเนาที่ส่วนใหญ่ถูกต้อง ผิดพลาดน้อย · เป็นฉบับที่สำนักพิมพ์ดารอัชชะอ์บ์ใช้ในการจัดพิมพ์

2. สำเนาเชสเตอร์บีตตี (ط) — ต้นเล่มจนจบบากอเราะฮ์ อายะฮ์ 218 (สิ้นสุดที่ปลายเล่ม 9) · มีส่วนขาดบางแห่ง มีเชิงอรรถและการแก้ไขด้วยลายมือของผู้แต่งเอง · สำเนาถ่ายได้จากมหาวิทยาลัยอิมามมุหัมมัด บิน สะอูด · เชคซามีว่า “งดงามและแม่นยำอย่างยิ่ง หากครบสมบูรณ์” · ผู้คัดลอกคือ อะห์มัด บิน มุหัมมัด บิน อัลมุหิบ (เสีย ฮ.ศ. 776 · ร่วมสมัยผู้แต่ง หลังท่านเสียชีวิตราว 2 ปี) · 224 แผ่น · ขนาด 18.3 × 26.7 ซม. · 27 บรรทัด/หน้า · อักษรนัสค์ชั้นเยี่ยม

3. สำเนาเชสเตอร์บีตตี (ب) — ไอร์แลนด์ เลขที่ 4052 · เล่ม 1 (ขาดส่วนต้นของบทนำเล็กน้อย) เริ่มที่ “ฟะอิน กอละ กออิล…” จนถึงบากอเราะฮ์ อายะฮ์ 47

4. สำเนาหะร็อมมักกี (جـ) — หอสมุดหะร็อมมักกี · คัดลอกเสร็จวันเสาร์ที่ 28 ญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 1226 · ส่วนหลังเป็นลายมือที่สอง (ราวศตวรรษที่ 10) · 411 แผ่น · ขนาด 29 × 20 ซม. · 20–25 บรรทัด/หน้า

5. สำเนาหะมีดียะฮ์ (أ) — ตุรกี · ครบทั้งเล่ม · ลายมือประณีต ประดับทอง เขียนใหม่ไม่นาน คัดจากสำเนาที่เชื่อถือได้ · ไม่ทราบผู้คัดลอก · 35–40 บรรทัด/หน้า

6. สำเนาหะร็อมมักกี (ف) — มักกะฮ์ เลขที่ 91 · จากอันนัมล์ถึงอัลอะห์ซาบ · คุณภาพไม่ดีนัก ลายมือเดียวกับส่วนที่สองของสำเนา (جـ) · มีร่องรอยความชื้น · ไม่ทราบผู้คัดลอก (ราวศตวรรษที่ 10) · 236 แผ่น · ขนาด 29 × 20 ซม. · 37 บรรทัด/หน้า

7. สำเนาหะร็อมมักกี (ك) — หอสมุดหะร็อมมักกี

8. สำเนามหาวิทยาลัยริยาด (د) — คิงซะอูด เลขที่ 4052 · จากอันนิสาอ์ 31 ถึงอัตเตาบะฮ์ 36 · เขียนใหม่ไม่นาน อ่านง่ายแต่เป็นสำเนาย่อ (ตัดสายรายงานออก) · ไม่ทราบผู้คัดลอก · ราว ฮ.ศ. 1155 · 218 แผ่น · 23 บรรทัด/หน้า

9. สำเนาหะร็อมมักกี (س) — มักกะฮ์ เลขที่ 91 · จากสะบะอ์ถึงฟุศศิลัต · เทียบทานกับต้นฉบับของผู้แต่ง · ผู้คัดลอกคือ มุหัมมัด บิน บะฮาอุดดีน อับดุลลอฮ์ อัชชุญาอี · ฮ.ศ. 769 · 178 แผ่น · ขนาด 26 × 18 ซม. · 24 บรรทัด/หน้า · อักษรนัสค์

10. สำเนาหอสมุดเอากอฟ แบกแดด (م) — เก่าแก่ที่สุด · แบ่งเป็น 3 ส่วน (ส่วนที่ 4 อยู่ที่เชสเตอร์บีตตี #3143) · เริ่มที่อัลอันอาม จบที่อันนะฮ์ล์ อายะฮ์ 60 · อักษรนัสค์ธรรมดาชัดเจน

11. สำเนาอายาโซเฟีย (و) — ตุรกี เลขที่ 122 · ต้นเล่มจนจบอาลิอิมรอน · งดงามและเก่าแก่ยิ่ง หากครบสมบูรณ์จะเป็นสำเนาที่ถูกต้องที่สุด (บรอคเคลมันน์ได้กล่าวถึง) · เทียบทานกับสำเนาที่อ่านต่อหน้าผู้แต่ง · ไม่ทราบผู้คัดลอก · ฮ.ศ. 806 · 418 แผ่น · 17 บรรทัด/หน้า

12. สำเนาวะลียุดดีน ญารุลลอฮ์ (ر) — ตุรกี · จากอาลิอิมรอนถึงอัลมาอิดะฮ์ 95 (เล่ม 2) · ไม่ทราบผู้คัดลอก · ฮ.ศ. 837 · 330 แผ่น · 23 บรรทัด/หน้า

13. สำเนาวะลียุดดีน ญารุลลอฮ์ (ت) — ตุรกี · 2 มหาจิลัด

สำเนาเสริม (นุสัคมุสาอิดะฮ์):

14. สำเนามหาวิทยาลัยอิมามมุหัมมัด บิน สะอูด เลขที่ 3613 · ต้นเล่มจนจบอาลิอิมรอน · 205 แผ่น · ผู้คัดลอกคือ สะอด์ บิน กัสรอน · เขียนใหม่ไม่นาน เป็นวะกัฟแก่เมืองหุรัยกิ ใกล้ริยาด

15. สำเนามูลนิธิกษัตริย์ฟัยศ็อลการกุศล · เขียนใหม่เมื่อ ฮ.ศ. 1294 · ต้นเล่มจนจบอาลิอิมรอน · เป็นของที่มอบให้ (วะกัฟโดยอิบรอฮีม บิน อับดุลละฏีฟ ฮ.ศ. 1306) · 398 แผ่น

16. ฉบับพิมพ์ดารอัรรอยะฮ์ (ตรวจทานโดยเชคมุกบิล อัลวาดิอี) — เป็นฉบับพิมพ์ที่อิงฉบับพิมพ์ก่อน ๆ จึงมีข้อผิดพลาดอยู่มาก

เชคซามีได้จัดทำตารางแสดงว่าการตรวจทานแต่ละซูเราะฮ์อาศัยสำเนาใดบ้าง — เช่น ซูเราะฮ์อัลบากอเราะฮ์อาศัยสำเนา أ · هـ · ط · ب · جـ · و (พร้อมสำเนาเสริม) เพื่อให้ทราบว่าตัวบทของแต่ละซูเราะฮ์ผ่านการเทียบเคียงจากสำเนาใดบ้าง (ตารางฉบับเต็มดูได้ในต้นฉบับ)

เชคซามีมี สายรายงาน (อิสนาด) หลายสาย ที่เชื่อมโยงท่านไปถึงอิมามอิบนุกะษีรผ่านบรรดาครูของท่าน — เป็นการสืบทอดความรู้ (อิญาซะฮ์) ตามครรลองของอุละมาอ์ · ตัวอย่างสายหนึ่ง:

เชคซามี ← เชคอับดุรเราะห์มาน อัลฟิรยาวาอี และเชคอับดุลวะฮ์ฮาบ อัซซัยด์ ← … ← อัลหาฟิซ อัสสุยูฏี ← … ← อิบนุลหิสบานี ← อิมามอิบนุกะษีร (เราะหิมะฮุลลอฮ์)

เชคซามีระบุว่าบางสายในจำนวนนี้จัดเป็น “สายที่สูงส่งที่สุด (อะอ์ลา)” สู่อิบนุกะษีร